Đoàn  Trà Vinh

THAM LUẬN

VỀ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN TOÁN

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

NĂM HỌC 2010 – 2011

                                                                                                                              Lê Hồng Sơn  - THPT Chuyên Trà Vinh

Từ lâu vấn đề chất lượng dạy và học luôn là chủ đề chính trong các hội nghị về giáo dục.Những năm gần  đây vấn đề nâng cao chất lượng giảng dạy càng trở nên cấp thiết , trong bài phát biểu này, chúng tôi xin trình bày một số kinh nghiệm và những vướng mắc trong quá trình tổ chức giảng dạy để đạt được kết quả như mong đợi.

Nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn Toán chúng tôi xin nêu 4 vấn đề :

- Sách giáo khoa  và chương trình .

-Đổi mới trong phương pháp dạy học của người thầy.

-Dạy học với công nghệ thông tin.

-Tính chủ động trong tiếp thu kiến thức của học sinh .

I/Sách giáo khoa  và chương trình :

- Về cấu trúc chương trình :

Bài viết của GS Ngô Việt Trung đăng trong Thông tin Toán học số tháng 9/2005 có viết "Gần đây, Hội toán học có tiến hành nghiên cứu sách giáo khoa toán phổ thông qua các thời kỳ cải cách. Phát hiện kinh ngạc nhất đối với mọi người là nội dung kiến thức con em chúng ta học ngày nay về tổng thể không nặng hơn những gì chúng ta được học cách đây hàng chục năm, chỉ khác là bố cục chương trình ngày nay đã làm cho việc học hành của con em chúng ta khổ lên rất nhiều. Nhiều kiến thức bị xé lẻ để dạy ở nhiều lớp (với mục đích mưa dần thấm lâu) đã làm cho học sinh hiểu các khái niệm toán học một cách phiến diện, dẫn đến hiện tượng học trước quên sau. Nhiều dạng khác nhau của cùng một công thức (cũng dạng mưa dần thấm lâu) được nhồi nhét vào trong giáo trình làm cho học sinh không hiểu được cái gì là gốc.".

Đó là về mặt cấu trúc chương trình ,tất nhiên ,ta chỉ nêu ở đây để thấy những khó khăn của thầy cô giáo.

-Về sách giáo khoa

*Xin hỏi thầy cô có thấy hợp lý với việc thực hiện song song 2 bộ sách : chuẩn và nâng cao hay không? thậm chí, bây giờ phải thêm quyển chuẩn kiến thức kỹ năng? .Xin kể một câu chuyện vui trong lần hội thảo môn toán đến bài elíp của chương trình cơ bản một giáo viên bàn đến khái niệm tâm sai của elíp đang đến lúc hào hứng thì một giáo viên khác phát hiện khái niệm tâm sai không có trong chương trình 12 cơ bản hay là trong phần rút kinh nghiệm của một giáo viên dạy chương trình nâng cao đến lúc góp ý thì có giáo viên nói: “ mình dạy cơ bản nên không có ý kiến” ???

Xin trích dẫn nguyên văn cuộc trao đổi với  đề mục “Không nên chỉ loay hoay với chương trình và sách giáo khoa”
Giáo sư Văn Như Cương đã có cuộc trao đổi với PV Thanh Niên xung quanh những biểu hiện quá tải và lệch lạc của chương trình - sách giáo khoa (SGK) THPT.
* Tại hội nghị đánh giá 3 năm thực hiện chương trình - SGK THPT nhiều ý kiến cho rằng chương trình - SGK hiện nay là nặng nề và quá tải đối với người học. Ý kiến của giáo sư về nhận định này?
- Việc dạy và học chương trình - SGK hiện nay là nặng. Đối với môn Toán, chúng tôi cũng vừa có dịp ngồi với nhau để tìm ra nguyên nhân sự nặng nề, quá tải này là do đâu. Tất cả các ý kiến đều khẳng định rằng, so với chương trình - SGK cũ thì không nặng hơn, so với các nước khu vực xung quanh thì lượng kiến thức đưa vào cũng không nặng hơn.
-Vậy thì nặng ở cái gì? Tôi cho rằng nó nặng so với chính thiết kế của chương trình này. Ví dụ, môn Toán được thiết kế là 3 tiết/tuần cho chương trình cơ bản và 4 tiết/tuần cho chương trình nâng cao. Trong khi đó, môn thể dục và giáo dục quốc phòng cũng chiếm 3 tiết/tuần. Tất cả các ý kiến đều cho rằng, với nội dung của SGK hiện nay đối với môn Toán thì dạy 5-6 tiết/tuần hoàn toàn không có vấn đề gì, nhưng 3 tiết/tuần thì lại quá nặng.
-Khi tham gia viết sách, tôi đã thắc mắc điều này với Hội đồng chương trình thì được trả lời rằng: chương trình này được thiết kế để thực hiện trong một thời gian dài, trong tương lai khi thực hiện dạy học 2 buổi/ngày thì sẽ thêm thời lượng cho các môn học. Ý kiến đó là đúng, vì một chương trình không thể sửa liên tục được và vì thế SGK cũng không thể vì thế mà thay đổi liên tục được. Nhưng may cái áo quá rộng để chờ đến khi người mặc lớn lên vẫn mặc được thì hiển nhiên có giai đoạn phải chấp nhận nó không vừa vặn và phù hợp. Vấn đề là trong giai đoạn chờ đợi đó thì chúng ta phải có điều chỉnh cho phù hợp, cụ thể với SGK thì người dạy phải lược bớt những phần kiến thức nhất định chứ không phải cái gì trong SGK cũng truyền thụ, cũng kiểm tra, đánh giá hết tất tần tật như hiện nay.
* Như vậy, theo ông thì bản thân SGK không phải là nguyên nhân chính gây nên sự quá tải?
- Đúng như vậy. Tất nhiên SGK có những sai sót, nhưng những sai sót đó không lớn và hoàn toàn có thể khắc phục được bằng cách đính chính. Điều mấu chốt là hàng loạt những điều kiện đi kèm theo nó, đó là thời lượng học tập phải tăng lên, người dạy phải đổi mới phương pháp dạy học, điều kiện cơ sở vật chất phải được đầu tư để học sinh có điều kiện thực hành nhiều hơn.
* Đối với việc phân ban, có tới hơn 80% học sinh theo học cơ bản và chỉ chưa đầy 2% theo học ban Khoa học xã hội và nhân văn. Ông cho rằng nguyên nhân nào dẫn tới sự lệch lạc này?
- Trường tôi thì 100% học sinh đều đăng ký học ban Cơ bản. Chính cách thi cử như hiện nay khiến cho việc phân ban trở nên lệch lạc như vậy. Bộ đã tự mâu thuẫn với mình bởi cấu trúc đề thi lại chính là nguyên nhân dẫn đến việc phân ban bị “tiêu diệt”. Tâm lý “học gì thi nấy” là có thật và phải chấp nhận điều đó. Nếu thi tốt nghiệp học sinh học ban nào phải làm đề dành riêng cho ban đó; còn thi tuyển sinh ĐH-CĐ thì muốn chọn phần nào cũng được thì chắc chắn sẽ không thể còn động lực để HS chọn học nâng cao. Học thì vất vả, thi thì khó khăn, dễ bị điểm thấp hơn thì chẳng “tội” gì HS lại chọn các ban nâng cao để học.

Giải pháp :Đối với chúng tôi những người trực tiếp giảng dạy .Chúng tôi cần 1 chương trình thống nhất để dạy và rút kinh nghiệm và dạy tốt hơn chứ không cần phải so sánh chuẩn  hay nâng cao  hay là chuẩn kiến thức kỹ năng  việc chọn lựa thế nảo cho tốt là do điều kiện của mỗi địa phương.

II. Đổi Mới phương pháp giảng dạy cần sự sáng tạo của người thầy

Lâu nay chúng ta bàn rất nhiều biện pháp để nâng cao chất lượng giảng dạy,nhưng có lẽ vấn đề quan trọng nhất là chất lượng giáo viên : rất nhiều giáo viên hiện nay đang giảng dạy một cách máy móc, rập khuôn, thiếu sự uyển chuyển, linh hoạt .
Xin nêu hai ví dụ sau :

Khi dạy hình chóp của chương song song một học sinh vẽ hình SA vuông góc với đáy, tất nhiên là em học sinh nầy không có ký hiệu vuông góc giáo viên phán 1 câu: “Hình vẽ sai rồi ?” lý do là ta chưa học chương vuông góc, trong trường hơp lăng trụ chúng tôi cũng đã gặp trường hợp như thế .(cho hình lăng trụ  thì không được vẽ lăng trụ đứng)

Một lần khác khi dự giờ tiết : “Ôn tập:khảo sát và vẽ đồ thị hàm số”. Có giáo viên cho các em xét dấu  ngoài nháp  rồi kết luận tăng giảm sau đó mới lập bảng biến thiên phía dưới, như vậy một bài khảo sát một học sinh phải xét dấu 2 lần. Một đồng nghiệp góp ý thì giáo viên bảo sách giáo khoa cơ bản làm thế!!!” .Chúng tôi gặp tình huống này vào cuối học kỳ I nên không còn thời gian sửa chữa nữa . Thật ra, còn rất nhiều trường hợp nữa, không làm sao kể hết!

Kiến nghị :cần tăng cường công tác thanh kiểm tra ,các tổ chuyên môn cần có hạt nhân  ,cần thừong xuyên dự giờ thăm lớp nhất là có sự thống nhất trong từng phần ,từng mạch kiến thức ,tránh máy móc ,cần có diễn đàn dạy toán hoạt động thiết thực ,cần tạo điều kiện tốt nhất để giáo viên thường xuyên tham gia các diễn đàn dạy học

III. Công nghệ thông tin

Trong phần nầy chúng tôi xin trình bày 3 ý:

a/ Những hạn chế do công nghệ thông tin đối với giáo viên và học sinh:

  *Với học sinh:

Hiện nay, nói đến ảnh hưởng của CNTT với học sinh, thường ta chỉ thấy mặt tiêu cực, đa phần, các em say mê Games, ham chat chít, truy cập những trang web đồi trụy…khiến việc học bị sa sút trầm trọng và gây nhiều hệ lụy trong cuộc sống . Nhưng thật ra, nếu có đủ trình độ và nhiệt tình, người giáo viên có thể hướng dẫn các em sử dụng công nghệ thông tin một cách tích cực, hiệu quả, hỗ trợ đắc lực cho việc học. Các em có thể tìm hiểu thông tin, hình ảnh phục vụ cho các môn học, vào website, gửi email để trao đổi với giáo viên hay giữa bạn bè với nhau.

*Với giáo viên

-Điều kiện tiếp xúc nói chung còn hạn chế,để nắm vững công nghệ thông tin nếu không có quyết tâm sẽ khó nắm bắt ,không có thời gian vận dụng,công nghệ IT phát triển như vũ bão nên ngoài quyết tâm của thầy cô giáo cần có những chương trình cụ thể để giúp đỡ quý thầy cô về các mặt thiết kế bài giảng ,cung cấp  đầy đủ tạp chí thiết bị giáo dục ,cần có thông tin về địa chỉ trang web .blog hay để giới thiệu với các thầy cô giáo ,cần giới thiệu phương pháp kỹ năng tìm kiếm ,download ,upload tài liệu …

b/Thiết kế bài giảng

Những khó khăn:

1.Điều kiện cơ sở vật chất :

Điều kiện vật chất chưa cho phép mỗi lớp đều được trang bị mái chiếu hay màn hình LCD nên khi dạy bằng máy chiếu phải chuyển đến phòng bộ môn nếu làm thường xuyên thì bình thường nhưng nếu mỗi học kỳ chỉ một hai tiết dạy thì giáo viên ngại ,thật ra nếu trang bị máy chiếu tại lớp nếu chúng ta không sử dụng bài giảng điện tử thường xuyên lại sinh ra lãng phí

Giải pháp :Đối với môn toán học ta chỉ cần dùng phần mềm để học sinh dự đoán kết quả để dấn đến khái niệm,hay dự doán quỹ tích ,hạy vị trí tương đối ,còn thì ta dùng cách dạy truyền thống  thì hiệu quả sẽ cao hơn .

2.Chưa có sự thống nhất trong việc sử dụng các phần mềm hỗ trợ thiết kế bài giảng .

- Để thiết kế bài giảng môn toán có rất nhiều phần mềm (Power point,sketchpad,cabri Geogebra, Archimedes Geo3Dflash… )  có loại thu phí có loại miễn phí nhưng chúng ta chưa có sự thống nhất là nên dùng phần nào là tối ưu.

Giải pháp :chúng  ta chỉ dùng một phần mềm thiết kế (xin đề nghị ta dùng sketchpad vì vừa đơn giản trực quan và hiện nay có nhiều tài liệu tham khảo) .  Sau đó, ta có trao đổi,rút kinh nghiệm qua hội giảng ,qua diễn đàn …thì hiệu quả dạy giáo án điện tử cho môn toán sẽ cao hơn .

c/Về giảng dạy trực tuyến :

Có rất nhiều hình thức trực dạy  trực tuyến  hay dạy qua truyền hình cùa HTV và VTV2 nhưng hiệu quả thì các thầy cô chắc cũng biết rồi ,hình thức dạy trực tuyến thu phí cũng chưa mang lại hiệu quả , nên các trang web ,blog  để đạt hiệu quả cho giảng dạy có thể là nơi chia sẻ tài liệu,giải đáp thắc mắc,trao đổi với học sinh ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long hiện nay có các trang : Box math(Đồng tháp),locdo.net,thaydo.net(An giang) hongsontv.vn,hsmath.net (Trà vinh ) và một số trang nữa trên Violet  cung cấp tương đối nhiều tài liệu cho cộng đồng ,công việc làm web hay blog cũng rất đơn giản trong tình hình phát triển internet hiện nay nếu mỗi thầy cô có một trang blog để trao đổi ,tư vấn cho học sinh thì hiệu quả giảng dạy sẽ rất cao ,còn nếu kết hợp với các trang web của trường thì thường thông tin Toán của chúng ta bị loãng nên hiệu quả  còn hạn chế.

IV.Tính chủ động trong tiếp thu kiến thức của học sinh .

Hiệu quả tốt nhất của việc giảng dạy toán cho học sinh là vấn đề tự học :

+ Xin được hỏi quý thầy cô ,một em học sinh lớp 10 dùng kiến thúc đạo hàm (của lớp 11-12) để giải quyết bài toán tăng giảm khảo sát  thầy cô sẽ xử lý như thế nào ,hay khi chưa học chương song song của lớp 11 để chứng minh một thiết diện là hình thang hay các em dùng kiến thức về chương song song thay vì dùng định lý Ta- lét thì thầy cô sẽ xử lý như thế nào về mặt điểm số tất nhiên các kiến thức nầy đều do các em tự học .

Lấy ví dụ nầy để thấy do cách xử lý của chúng ta mà việc  tự học các các em không được phát huy bởi vì một trong các hình thức tự học là các em tự khám phá ,tự học trước chương trình ,riêng chúng ta lại nghĩ các em học thêm ở đâu đó và cho các em điểm kém.

Cho nên để kích thích tính tự học của các em cần có sự thông thoáng trong kiểm tra đánh giá nếu các em vừa học tốt kiến thức đang học vừa nắm bắt được phần chúng ta chưa dạy thì quả tuyệt vời .

-Một vấn đề nữa là trong cách trình bày các bài giải điển hình là  là chương đường thẳng và mặt phẳng chúng ta trình bày quá chặt chẽ làm cho phần này nói riêng học sinh rất ngại học điều đáng nói là những lời giải ,ký hiệu chặt chẽ ấy chúng ta lại không dùng cho phần sau ví dụ như cách tìm giao tuyến giao điểm …

Tiến sĩ Phan Huy Điển, trong một bài in trên Nhân Dân đã viết “Một số người làm cho nó (môn toán) ngày càng trở nên nặng nề, khó tiếp thu”. Vì vậy,theo chúng tôi, do sự đề cao thái quá các suy luận lắt léo đòi hỏi “trí khôn hơn người”, làm thui chột những tâm hồn vốn sẵn sàng hưởng ứng cái hấp dẫn chân chính của toán học.

-Việc tự học của học sinh còn thể hiện qua tấm gương tự học của thầy cô giáo ,phải làm cho các em thấy người thầy của luôn luôn tìm tòi khám phá tự học tự rèn đề các em noi theo.

-Việc tự học của các em thật sự hiệu quả nếu có sự hướng dẫn của thầy cô giáo ,các bài toán các chuyên đề giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện và báo cáo làm các em rất thích thú ,mỗi tổ phụ trách một phần có đánh giá và tổng kết ,có rút kinh nghiệm từ đó sẽ hình thành thói quen tự học dần dần ở mức độ cao hơn các em sẽ tự tìm tòi , tự khám phá ..

 Lời kết

 “Không có sự nghiệp nào vinh quang bằng sự nghiệp sư phạm trên con đường dẫn dắt các thế hệ mai sau, và cũng không có sự nghiệp nào có trách nhiệm nặng nề như sự nghiệp sư phạm trong việc đào tạo ra những nhân tài tương lai của đất nước. Nhưng sự nghiệp ấy chỉ có thể thành công khi ước muốn của các nhà sư phạm phù hợp với hiện thực.” Tôi xin kết thúc bài tham luận này bằng câu nói của thầy giáo Phạm Việt Hưng.